Gazzali Literatürü

Hazırlayan: Yorum yapılmamış Paylaş:
Gazzâlî’nin, yaşadığı dönemden itibaren hem İslâm dünyasında hem de Batı’da en çok ilgi gören ve hakkında pek çok çalışma yapılan Müslüman âlim ve düşünür olduğu söylenebilir. Özellikle fikrî serüveni hakkında en önemli kaynak el-Munkız mine’d-dalâl başlıklı kendi eseridir. Ayrıca diğer çalışmaları da ilmî ve fikrî şahsiyeti yanında eserlerinin otantikliğini tesbit açısından ilk ve en önemli kaynaklardır. Öte yandan klasik dönemde yazılan eserler de Gazzâlî’ye dair geniş bilgiler içermekte, özellikle onun çok yönlülüğü ve değişik alanlarda eser vermesiyle paralellik arzetmektedir. Gazzâlî ile ilgili incelemelerde bulunan çağdaş araştırmacıların uzmanlık alanları ve ortaya koydukları ürünlerdeki çeşitlilik de aynı sebebe dayanmaktadır.
 
Klasik Kaynaklar 
Klasik dönemde Gazzâlî hakkında zengin bir literatür teşekkül etmiş olup, tartışmalı noktalar da bulunmakla birlikte, bu sayede ona dair doğruya yakın bilgiler elde edilmektedir. Gazzâlî hakkındaki ilk kaynak, çağdaşı olup onu yakından tanıyan Abdülgâfır el-Fârisî’nin es-Siyâk li-Târihi Nîsâbûr adlı eseridir. Ancak bu eser kaybolduğundan muhtevası hakkında, İbrahim b. Muhammed es-Sarîfînî’nin el-Müntehab mine’s-Siyâk (Kum 1403, s. 83-84) adlı ihtisarı ile İbnü’s-Sübkî’nin Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyye el-kübrâ’sı gibi kaynaklardaki alıntılarla bilgi edinilebilmektedir. Gazzâlî ile tanışma imkânı bulan Endülüslü Ebû Bekir İbnü’l-Arabî’nin el-‘Avâsım mine’l-kavâsım’ı az da olsa önemli bilgiler içermektedir. Gazzâlî’nin kendi kitaplarıyla birlikte bu iki eser daha sonraki müelliflerin başlıca kaynakları olmuştur. İbn Asâkir’in Târihu Dımaşk ve Tebyînü kezibi’l-müfterî, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzînin el-Muntazam fî târihi’l-mülûk ve’l-ümem, Yakut el-Hamevî’nin Mu‘cemü’l-büldân, İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil fi’t-târîh, İbn Hallikân’in Vefeyâtü’l-a‘yân, Safedî’nin el-Vâfî bi’l-Vefeyât, İbn Şâkir el-Kütübî’nin ‘Uyûnü’t-tevârih, Kâtib Çelebi’nin Keşfü’z-zunûn ve Taşköprizâde’nin Miftâhu’s-sa‘âde adlı eserleri Gazzâlî hakkındaki eski kaynaklardan bazılarıdır. İbnü’s-Sübkî’nin Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyye’si (Kahire 1324, IV, 101-182), bu kaynakların en kapsamlısı olması yanında düşünürün hayatı, öğrenimi, ruhî ve fikrî gelişimi, eserleri, hakkındaki eleştiriler ve bunların cevapları, görüşleri ve fetvalarıyla ilgili geniş bilgiler ihtiva etmesi bakımından en çok itibar edilen kaynak olmuştur. Zebîdî’nin İhyâ üzerine yazdığı İthâfü’s-sâdeti’l-müttakîn bi-şerhi esrâri İhyâ’i ‘ulûmi’d-dîn adlı geniş kapsamlı şerhinin giriş bölümü de (I, 6-53) Gazzâlî ve İhyâ hakkında oldukça ayrıntılı bilgiler ihtiva etmektedir.
 
 Modern Kaynaklar 
A) Hayatı ve Eserleri. Gazzâlî’nin hayatı ve eserleri hakkında yapılan yeni çalışmalar büyük bir yekûn tutmaktadır. Bunlar özellikle düşünürün hayatıyla eserlerinin isim, sayı ve mevsukiyetleri, yazılış tarihlerinin belirlenmesi, bu eserlerin muhtevaları ve tercümeleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu çerçevede yazanların ilklerinden olan R. Gosche, “Über Ghazzâlis Leben und Werke” (Philologische und Historische Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Berlin 1858, s. 239-311) başlıklı makalesinden uzun bir zaman sonra aynı adı taşıyan kitabını yayımladı (Berlin 1898). Gazzâlî’nin hayatı ve eserleriyle ilgili diğer çalışmalardan bazıları şunlardır: W. H. T. Gairdner, An Account of al-Ghazzali’s Life and Works (Madras 1919); Louis Massignon, Recueil de textes inedits concernant l’histoire de la mystique en pays islam (Paris 1929); Abdurrahman Bedevî, Mü’ellefâtü’l-Ğazzâlî (Kuveyt 1977). Maurice Bouyges’un Essai de ehronologie des oeuvies de al-Gha-zali (Algazel) adlı çalışması (nşr. Michel Allard, Beyrouth 1959) Gazzâlî bibliyografyası alanında özel bir değer taşır. Abdülkerîm el-Osmân’ın klasik kaynaklarda Gazzâlî’ye ayrılan bölümleri topladığı, bilgi ve görüşleri aktardığı Sîretü’l-Gazzâlî ve akvâlü’l-mütekaddimîne fîhi (Dımaşk 1961) başlıklı derlemesi de faydalı bir çalışmadır.
 
Gazzâlî’nin hayatı ve eserlerine dair makaleler de onunla ilgili literatür içinde çok geniş bir yer tutar. Çoğu şarkiyatçılar tarafından yazılan bu makalelerden Duncan Black Macdonald’ın “The Life of al-Ghazzâli with Especial Reference to His Religious Experiences and Opinions” (Journal of the American Oriental Sodety, XX [New Hawen 1899], s. 71-132) başlıklı çalışması hâlâ önemini korumaktadır. Ferîd Cebr’in (Farid labre) “La biographie et l’oeuvre de Ghazali reconciderées a la lumiere des Tabaqat de Sobki” (MIDEO, I |Kahire 1954), s. 73-102) başlıklı yazısı Gazzâlî’nin özellikle inziva döneminin bazı karanlık noktalarına ışık tutan tesbit ve görüşler ihtiva etmesi bakımından dikkate değer bir çalışmadır. Büyük bir yekûn tutan diğer makalelerden bazıları şunlardır: W. MontgomeryWatt, “A Forgery in al-Ghazzali’s Mishkât?” (JRAS, sy. 22 119491, s. 5-22); a. mlf., “The Authenticity of the Works Attributed to al-Ghazzâli” (JRAS, 11952), s. 24-45); George F. Hourani, “The Chronology of Ghazâli’s Writings” (Journal of the American Ori-ental Society, LXXIX/4 [1959], S- 225-233); a.mlf. “A revised Chronology of Ghazâli’s Writings” (Journal of the American Oriental Society, CIV [1984], s. 289-302); Arvind Sharma, “The Spiritual Biography of al-Ghazâli” (Studies in Islam, IX/2 [New Delhi 1972], s. 65-85). 
 
B) Düşüncesi. Gazzâlî’nin genel olarak görüş ve düşünceleri hakkındaki incelemeler arasında, Miguel Asin Palacios’un Algazel, dogmatica, moral y ascetica (Gazzâlî’de akîde, ahlâk ve zühd) isimli doktora tezi (Zaragoza 1901) bu alandaki modern ilmî çalışmaların ilklerindendir. Aynı müellif Gazzâlî ile ilgili daha başka çalışmalar da yapmış olup bunlardan en önemlisi La espiritualidad de Algazel y su sentido cristiano (Gazzâlî’nin manevî dünyası ve taşıdığı hıristiyan tesiri) adlı dört ciltlik İhyâ incelemesidir (Madrid 1934-1941). Gazzâlî’nin kelâm, felsefe, ahlâk ve tasavvufla ilgili görüşlerini inceleyen Carra de Vaux’nun Gazali adlı eseri de (Paris 1902; Arapça trc. Âdil Züaytir, el-Gazzâlî, Nablus 1377/ 1958) ilk monografilerden olup uzun süre geniş ilgi görmüştür. Mehmed Ali Ayni’nin Hüccetü’l-İslâm İmam Gazzâlî başlıklı kitabı (İstanbul 1327/1909) Carra de Vaux’nun adı geçen eserinin serbest tercümesinden ibarettir. Arent Jean Wensinck, La pensée de Ghazzâli adlı eserinde (Paris 1940) büyük ölçüde İhyâ’ya dayanarak “mülk”, “melekût” ve “ceberut” terimleriyle düşünürün Tanrı, insan, kozmoloji ve tasavvuf, iman ve yakîn, çile ve tasavvuf, ölüm ve gelecek hayat gibi konulardaki fikirlerini incelemiştir. Araştırmaları arasında Gazzâlî’ye geniş bir yer ayıran W. Montgomery Watt, Muslim Intellectual: A Study of Al-Ghazali adlı eserinde (Edinburg 1963, 1971; Türkçe trc. Hanifi Özcan, Müslüman Aydın: Gazali Hakkında Bir Araştırma [İzmir 1989; Samsun 2003]) bilgi sosyolojisi yöntemleriyle düşünürün hayatına ve düşüncesine yaşadığı devrin siyasî, dinî, fikrî ve kültürel şartlan içinde bir bütün olarak bakmaya çalışmıştır.
 
Gazzâlî’nin çeşitli fikrî meselelere dair görüşlerini inceleyen diğer eserlerden bazıları şunlardır: Samuel M. Zwemer, A Moslem Seeker after God: Showing islam at Its Best in the Life and Teaching of Al-Ghazali, Mystic and Theologian of the Eleventh Century (New York 1920); Celâleddin Hümâî, Gazzalînâme, Şerh-i Hâl u Âşâr u Efkâr-ı İmâm Muhammed-i Gazzâlî 450-505 h.k. (Tahran 1368 hş.); Ali Issa Othman, The Concept of Man in islam in the Writings of al Ghazali (Kahire 1960); Hüseyin Emîn, el-Gazzâlî, fakîhen ve feylesûfen ve mutasawifen (Bağdad 1383/1963); Âmir en-Neccâr, Nazarât fî fikri’l-Ğazzâlî (Kahire 1989).
Gazzâlî’nin düşünceleriyle ilgili pek çok makale yazılmış olup bazıları şunlardır: Hüseyin Emîn, “el-İmâm el-Gazzâlî, müderrisü’l-Medreseti’n-Nizâmiyye bi-Bağdâd” (Mecelletü Külliyyeti’l-Âdâb, Câmı’atü Bağdâd, IV [Bağdad 1961], s. 335-350); N. F. Ramazanof, “Dirâsetün fî ‘âlemi’l-Gazzâlî ve fikrihî (1058-1111)” (trc. Celîl Kemâleddin, el-Mevrid, IX/4 [Bağdad 1981], s. 355-404); Celâl Metînî, “Gazzâlî der Pîşgâh-ı Ferheng-i îrân” (Îrânnâme, IV/4 [1986], s. 694-722); David B. Burrell, “The Unknowability of God in al-Ghazali” (Religlous Studies, XXIII [1987], s. 171-182).
 
C) Felsefesi. Gazzâlî’nin Meşşâî felsefesine yönelttiği eleştiriler çok sayıda çalışmaya konu olmuştur. Bunlara örnek olarak şu eserler zikredilebilir: Muhammed Hânsârî, “Mevkıf-i Gazzâlî der Berâber-i Felsefe ve Mantık” (Ma‘ârif, 1/3 [Tahran 1363]. s. 9-32); Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde, Al-Ghazâli und seine Widerlegung der Griechischen Philosophie (Tahâfut al-Falâsifah) (Madrid 1952); Seyyid Hüseyin Nasr, “Gazzâlî: Hakîm-i Mu‘annid-i Felsefe” (Îrânnâme, IV/4 [Tahran 1986], s. 583-592); Sabri Orman, Gazâlî, Hakikat Araştırması, Felsefe Eleştirisi, Etkisi (İstanbul 1986); Mustafa Çağrıcı, “İbn Teymiyye’nin Bakışıyla Gazzâlî-İbn Rüşd Tartışması” (İTED, IX [1995], s. 77-126).
 
Gazzâlî’nin, dönemindeki felsefeye karşı yönelttiği eleştirilere rağmen çağdaş araştırmacıların önemli bir kısmı, ortaya koyduğu düşüncelerden hareket ederek onun aynı zamanda bir filozof olduğu kanaatini benimsemişlerdir. Nitekim hemen bütün İslâm felsefesi tarihlerinde ona geniş yer verilmesi yanında başta sebeplilik problemi olmak üzere belli felsefî konularla ilgili görüşleri hakkında da çalışmalar yapılmış olup bazıları şunlardır: Julian Obermann, Der Philosophische und religiöse Subjektivismus Ghazalis, Wien 1921; Abbas Mahmûd el-Akkâd, “es-Sebebiyye ‘inde’l-Gazzâlî”, el-Kitâb, III (Kahire 1948), s. 693-701; İbrahim Agâh Çubukçu, Gazâlî ve Şüphecilik, Ankara 1963; Abdülkerîm el-Osmân, ed-Dirâsâtü’n-nefsiyye ‘inde’l-müslimîn ve’l-Gazzâlî bi-vechin hâss, Kahire 1401/1981; Hammânî Buhârî, el-İdrâkü’l-hissî ‘inde’l-Gazzâlî, Cezayir 1987; Salâh Abdülalîm İbrahim, “es-Sebebiyye beyne’l-Gazzâlî ve İbn Rüşd”, Havliyyetü Külliyeti usûli’dîn, IX (Kahire 1992), s. 121-155). 
 
Çeşitli felsefî görüşleri bakımından Gazzâlîyi kendinden önceki ve sonraki düşünürlerle karşılaştıran çok sayıdaki çalışmalara örnek olarak şunlar zikredilebilir: S. de Beaurecueil, “Gazzâli et S. Thomas d’Aquin: Essai sur la preuve de l’existence de Dieu proposée dans l’Iqtisâd et sa comparasion avec les ‘voies’ thomiste”, BİFAO, XLVI [1947], s. 199-238; H. A. Wolfson, “Avicenna, Al-gazali, and Averroes on Divine Attributes”, Homenaje a Mîllâ’s-Vallicrosa, II (Barcelona 1956), s. 545-571; Simon van der Bergh, “Ghazali on Gratitude Towards God and Its Greek Sources”, Studia Islamica, VII (Paris 1957), s. 77-98; George F. Hourani, “The Dialogue between Al Ghazali and the Philosophers on the Origin of the World”, MW, XLVIII (1958), s. 183-191, 308-314; Necîb Mükevvel, el-Gazzâlî ve İbn Rüşd, Beyrut 1962; Husain Kassim, “Existentilist Tendencies in Ghazali and Kierke-gaard”, IS, X (1971), s. 103-128; Süleyman Hayri Bolay, Aristo Metafiziği ile Gazzalî Metafiziğinin Karşılaştırılması, Ankara 1976; Muhammed Reşâd Salim, Mukârene beyne’l-Gazzâlî ve Ibn Teymiyye, Kuveyt 1980; R. Mahmûd Hamdî Zakzûk, el-Menhecü’l-felsefi beyne’l-Gazzâlî ve Dikart, Kahire 1401/1981; Richard Frank, “Al-Ghazâli’s Use of Avicenna’s Philosophy”, REI, LV-LVI/1 (1987-1989), s. 271-285; Iysa A. Bello, The Medieval Islamic Controversy Between Philosophy and Orthodoxy, Ijmâ’ and Ta’wîl in the Conflict Between al-Ghazâli and Ibn Rushd, Leiden 1989.
 
D) Mantık ve Bilgi Felsefesi. Gazzâlî’nin mantık ve bilgi teorisine dair araştırmalar içinde Ferîd Cebr’in çalışmaları geniş yer tutar. Yazar, Gazzâlî’ye dair diğer eserleri yanında, 1958’de Beyrut’ta La notion de la ma‘rifa chez Ghazali, Paris’te La notion de la certitude selon Ghazali adlı eserlerini neşretti. Yine aynı yılda son eserinin bir özetini “Fikretü’l-yakini’d-dînî ’inde’l-Ğazzâlî” başlığıyla el-Meşrik’ta yayımladı (LII/1 (Beyrut 1958), s. 3-19). Ferîd Cebr, “Müşkiletü’l-ma‘rife beyne Aristo ve’l-Gazzâlî” başlıklı seri makalesinde (el-Meşrik, LIII/6 [Beyrut 1959], s. 679-690, LIV/1 (1960), s. 68-91; LVI/2 (1960), s. 256-297) bilgi felsefesi ve mantık bakımından Aristo ile Gazzâlî’yi karşılaştırdı. Araştırmacının önemli bir çalışması da büyük ölçüde İhyâ’dan faydalanarak hazırladığı Gazzâlî terminolojisine dair Essai sur le lexique de Ghazali adlı eseridir (Beyrut 1985). Gazzâlî terminolojisine ağırlık veren dikkate değer bir başka eser daha önce Hava Lazarus-Yafeh tarafından yayımlanmıştı. On beş yıllık bir çalışmanın ürünü olduğu söylenen Studies in al-Ghazzali başlıklı bu eser (Jerusalem 1975), yazarın Gazzâlî üzerine daha önce yazdığı çeşitli makalelerden oluşmaktadır. Düşünürün mantık ve bilgi felsefesiyle ilgili diğer çalışmalardan bazıları şunlardır: Ali el-Belhevân, Sevretü’l-fkr ev müşkiletü’l-ma‘rife ‘inde’l-Gazzâlî (Tunus, ts., el-Mebâhis); Bernard Weiss, “Knowledge of the Past: The Theory of Tawâtur According to Ghazâll” (SU, LXI [1985], s. 81-105); Fiktor Sâîd Bâsîl, Menhecü’l-bahs ‘ani’l-ma‘rife ‘inde’l-Gazzâlî (Beyrut, ts., Dârü’l-kitâb el-Lübnânî); Michael E. Marmura, “Ghazali’s Attitude to the Secular Science and Logic” (Essays on Islamic Philosophy and Science, ed. G. F. Hourani, Albany 1975, s. 100-111); Muhammed İbrahim el-Feyyûmî, el-İmâmü’l-Gazzâlî ve ‘alâkatü’l-yakîn bi’l-‘akl (Kahire 1976); Necip Taylan, Gazzâlî’nin Düşünce Sisteminin Temelleri, Bilgi-İman-Mantık (İstanbul 1989); Refîk el-Acem, el-Mantık ‘inde’l-Gazzâlî fî eb‘âdihi’l-Aristoviyye ve husûsiyyâthi’l-İslâmiyye (Beyrut 1990).
 
E) Ahlâk, Siyaset, Eğitim. Gazzâlî’nin ahlâk düşüncesine dair ilk çalışmalardan biri olan Zeki Mübârek’in el-Ahlâk ‘inde’l-Ğazzâlî (Kahire 1923, 1988) adlı doktora tezi yeterli ve kuşatıcı bir araştırma niteliği taşımaktan uzak olup yüzeysel değerlendirme ve olumsuz yargılar içermektedir. Bundan başka Muhammed el-Behî’nin el-Gazzâlî fî felsefeti’l-ahlâkiyye ve’s-sûfiyye (Kahire 1955), Muhammed Ahmed Şerif’in Ghazali’s Theory of Virtue (Albany 1975), Muhammed Ebü’l-Kâsım’ın The Ethics of al-Ghazâli: A Composite Ethics in Islam (Selangor 1975), Mustafa Çağrıcı’nın Gazzâlî’ye Göre İslâm Ahlâkı (İstanbul 1982, 2013), Muhammed Ömerüddin’in The Ethical Philosophy of Al-Ghazzali (Lahore 1988) adlı eserleri yanında şu makaleler de zikredilebilir: Ann K. S. Lambton, “The Theory of Kingship in the Nasihat ul-Mulûk of Ghazali” (IQ, 111954), s. 47-55); George F. Hourani, “Ghazzâlî on the Ethics of Action” (JAOS, XCVI [1976], s. 69-88).
 
Gazzâlî’nin siyaset felsefesi hakkındaki en kapsamlı çalışma,”Gazâlî politique et juriste” (Melanges de L’Universite Saint-Joseph, XLVI, Beyrouth 1970, s. 429-449) başlıklı makalenin de yazarı olan M. Henri Laoust’un La politique de Gazali (Paris 1970) adlı eseridir. W. Montgomery Watt’ın “Reflections on Al-Ghazâli’s PoliticalTheory” (Glasgow Uniuersity Oriental Society Transactions, XXI 11965-1966), s. 12-24), Leonard Binder’in “al-Ghazali’s Theory of Islamic Government” (MW, XLV [1955], s. 229-241), Fahrettin Korkmaz’ın Gazâli’de Devlet (Ankara 1995) başlıklı eserleri de bu konudaki çalışmalardan bazılarıdır.
Gazzâlî’nin eğitime dair düşünceleri daha çok müslüman araştırmacılar için ilgi çekici olmuştur. Bu konudaki çalışmalardan birkaçı şunlardır: Fethiye Hasan Süleyman, Mezâhib fi’t-terbiye, bahsün fi’l-mezâhibi’t-terbevî ‘inde’l-Gazzâlî (Kahire 1956); M. A. Quraishi, “Al-Ghazali’s Philosophy of Education” (Journal of the Maharaja Sayajirao Uniuersity of Baroda, XII1/1 11964), s. 63-69); Hasan Mahmut Çamdibi, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâlî (İstanbul 1983).
 
F) Tasavvuf. Gazzâlî’nin tasavvufî hayatı ve bu sahadaki görüşleri araştırmacıların en çok ilgi gösterdikleri alanlardan biridir. Bu çalışmalar arasında, Gazzâlî’nin genel olarak tasavvufî görüşlerini veya mutasavvıf şahsiyetini ele alanlar bulunduğu gibi belirli bir konu etrafındaki görüşlerini inceleyenler de vardır. Örnek olarak şu çalşmalar zikredilebilir: Miguel Asin Palacios, “La mystique d’Al-Gazzali”, Melanges de la Faculte orientale de l’Uniuersite St. Joseph de Beyrouth, VII (1914-1921), s. 67-104; M. Smith, Al-Ghazzâll the Mystic, London 1944; Simon van den Bergh, “The ‘Love of God’ in Ghazali’s Vivification of Theology”, JSS, I (1956), s. 305-321; Mehmet Aydın, “Gazzâlî’nin Kurb Nazariyesinde Allah’ın Sıfatlarının Anlam ve Önemi”, AÜİFD, XXII ( 1978), s. 307-314; Muhammed Abul Quasem, “Al-Ghazâli in Defence of Sûfistic Interpretation of the Qur’ân”, IC, LIII (1979), s. 63-86; Adnan Hüseyin el-İvâdî, eş-Şi‘ru’ş-şûfî hattâ ufûli medreseti Bağdâd ve zuhûri’l-Gazzalî (Bağdad 1986); Hasan Şahin, “Gazâlî ve Tasavvuf”, Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî, s. 87-100).
 
G) Dinî İlimler. Gazzâlî’nin başta kelâm ve fıkıh olmak üzere dinî ilimlerdeki yerini ve görüşlerini inceleyen pek çok araştırma yapılmıştır. Bunlardan Eric L. Ormsby’nin Theodicy in Islamic Thought: The Dispute over Al-Ghazâli’s “Best of All Possible Worlds” adlı eserinde (Princeton 1984) Gazzâlî’nin, “Bu âlem mümkün âlemlerin en iyisidir” şeklinde ifade edilen görüşünden hareketle ilâhî hikmet ve kudret, imkân ve zorunluluk, kader, hayır ve şer kavramları çerçevesinde düşünürün ilâhî adalet (theodicy) öğretisi temellendirilmekte, görüşlerini besleyen kelâmî ve felsefî kaynakların incelenmesi yanında karşı görüş ve tenkitler de değerlendirilmektedir. Konuyla ilgili diğer araştırmalardan bazıları şunlardır: M. Umaruddin, “An Esposition of al-Ghazzali’s View on the Problem of the Freedom of the Will” (Muslim University Journal, III (1936), s. 31-51); Ebü’l-Kâsım Gerecî, “Ârâ-yı Gazzâlî der ‘İlm-i Usûl-i Fıkh” (Ma‘ârif, II (Tahran 1363 hş.), s. 141 -177); Muhammed b. Tâvît et-Tancî, “Gazzâlî’ye Göre Kur’an’ın Tefsiri” (AÜİFD, V (1957), s. 1-18); W. Montgomery Watt The Faith and the Practice (London 1963); Peter Antes, Prophetenwunder in der As‘ariya bis al-Gazâli (Al-gazel) (Frei-burg 1970); Abdul Haq Ansari, “The Doctrine of Divine Command: A Study in the Development of Ghazali’s View of Reality” (IS, XXI/3 (1982), s. 1-47); Mehmet S. Aydın, “Al-Ghazâli’s Idea of Death and His Classification of Men in the World-To-Come” (AÜİFD, XXVI [1983], s. 223-240); Binyamin Abrahamov, “Al-Ghazâli’s Supreme Way to Know God” (Studia Islamica, LXXVII [Paris 1993], s. 141-168); Rebî’ Hâdî el-Medhalî, Keşfü mevkıfi’l-Gazzûlî mine’s-sünne ve ehlihâ ve nakdü ba‘zı ârâihî (Kahire 1410).
 
H) Dinler ve Mezhepler. Gazzâlî’nin Çeşitli dinler ve mezhepler hakkındaki görüşleri de bazı araştırmalara konu olmuştur. Ignaz Goldziher’in Die Streitschrift des Gazâlî gegen die Bâtmıjja-Sekte adlı çalışması (Leiden 1916), Gazzâlî’nin Fedâihu’l-Bâtmiyye başlıklı eserinin metnine ilâve olarak otuz beş sayfalık Almanca bir mukaddime ile yetmiş yedi sayfalık bir muhteva tahlilini vermektedir. Diğer çalışmalardan bazıları şunlardır: Samuel M. Zwemer, “Jesus Christ in the ihya of al-Ghazali” (MW, VII [1917], s. 144-158); 0. Pretzl, Die Streitschrift des Gazali gegen die Ibâhija (Muenchen 1933); İbrahim Agâh Çubukçu, Gazzalî ve Batınîlik (Ankara 1964); Franz Elmar Wilms, Al-Ghazâli’s Schrift wider die Gottheit Jesu (Leiden 1966). 
 
I) Armağanlar. Gazzâlî’nin doğum ve ölüm yıl dönümleri dolayısıyla çok sayıda ilmî toplantılar yapılmıştır. 27-31 Mart 1961’de Şam’da düzenlenen kongrede sunulan bildiriler Mihricânü’l-Gazzâlî: Ebû Hâmid el-Gazzâlî fi’z-zikrâ et-tâsi‘a li-mîlâdih adıyla neşredilmiştir (Kahire 1962). Hicrî takvime göre Gazzâlî’nin ölümünün 900. yıl dönümü münasebetiyle UNESCO’nun 9-10 Kasım 1985’te Paris’te tertip ettiği yuvarlak masa toplantılarında tartışılan düşünürün hayatı, fikirleri, tesirleri ve fikirlerin aktüel değeri hakkındaki tebliğler UNESCO’nun katkılarıyla “İslam d’hier et d’aujour’hui” serisi içinde Ghazâlî, la raison et le miracle. Table ronde UNESCO, 9-10 descembre 1985 başlıklı kitapta yayımlanmıştır (Paris 1987). Aynı yılın 27-29 Kasımında Fas Kraliyet Akademisi’nce Rabat’ta düzenlenen kongrenin bildirileri Halkatü vasl beyne’ş-Şark ve’l-Garb: Ebû Hâmid el-Gazzâlî ve Mûsâ b. Meymûn (Agâdîr 1985); 14 Mart 1988’de Kayseri’de Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen kongrenin bildirileri de Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî (1050-1111) başlığıyla (Kayseri 1988) yayımlanmıştır. Dârülbeyzâ’da yapılan benzeri bir çalışma ise el-İmâm Ebû Hâmid el-Gazzâlî fî zikrâ murûri tis‘amî’e sene ‘alâ vefâtih: 505-1405 adıyla basılmış (Dârülbeyzâ 1988), Washington DC’de yayımlanan Îrânnâme adlı derginin bir sayısı da (IV/4 [1986]) Gazzâlî’ye ayrılmıştır. 07-09 Ekim 2013’te İstanbul’da düzenlenen bir sempozyumun bildirileri 900. Vefat Yılında İmâm Gazzâlî: Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı başlığıyla yayımlanmıştır (İstanbul 2012).
{jcomments on}
Önceki Yazı

Ama Hangi Atatürk?

Sonraki Yazı

Sivil Kadın: Türkiye’de Kadın ve Sivil Toplum

Bunlar da ilginizi çekebilir

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir